محمد صالح علا
انسان و مقام تعجب!
تعجب کردن و هم تعجب نکردن، یک شرم روانشناسانه است. تعجب کردن یکی از زیباترین حالتها به نظر میآید. تنها انسان است که تعجب میکند. حسی غریزی است و به همین خاطر همه قادرند تعجب کنند. فقط تعجب نکردن نیاز به تمرین و آموزش دارد.
تعجب احساس خوشایندی است که عکسالعملهای اندامی دارد. چنانکه در هنگام تعجب، بیاختیار برخی از اندامها بالا میروند، مانند ابروها. ابروها بالا میروند و هرچه بالاتر رفته باشند، پیداست که بیشتر تعجب کردهایم. البته هنگامی که خیلی تعجب میکنیم، خیلی شگفتزدهایم؛ هم ابروهامان و هم موهامان بالا میروند که تا مدتها ابروها، موها و دیگر اندامها مانند چشمها و پلکها و مژهها آن بالا میمانند.
طبیعی است که همه شبیه هم تعجب نمیکنند. برخی با تعجب بسیار به دنیا میآیند. ازهمه چیز زندگی تعجب میکنند. مثلاً به آنها میگویی امروز یکشنبه بود یا اکنون نیمهشب است؛ چنان تعجب میکنند که انگار سفر آدمی به کره ماه را شنیدهاند! ایشان همیشه متعجباند. هر روز هر درختی را که میبینند، چنان تعجب میکنند که انگار این نخستین بار است که درخت دیدهاند. انسانی آه میکشد، گریه میکند، شدیداً شگفتزده میشوند.
به عکس کسانی که اصلاً تعجب نمیکنند. آنها گرگی را با آهویی در یک قفس میبینند، تعجب نمیکنند. کسانی را که گرسنهاند، ناخوشاند، گرفتارند، حتی فراموش شدهاند، هیچ تعجب نمیکنند. از قول استاد علی معلم دامغانی به آنها میگویی:«این روزا فرشتهها روزهشونو با گریه افطار میکنن»؛ تعجب نمیکنند. فلانی روزی سه جا کار میکند، شب تا صبح در بیمارستان، صبح تا ظهر مسافرکشی، ظهر تا شب منشی دکتر است، تعجب نمیکنند. فلانی یازده شغل دارد. مدیر، رئیس هیأت مدیره چندین شرکت است، ماهانه میلیونها میلیون درآمد دارد، تعجب نمیکنند. البته سنگ، آجر، سیمان و به طور کلی اشیاء هم تعجب نمیکنند.
متعجب شدن نیاز به احساس انسانی، شناخت، آگاهی، فهم بیولوژیک و توان مقایسه دارد. ضمن این که به طور کلی مردم دو دستهاند: دستهای که اسباب تعجبها را فراهم میکنند و دستهای که دائماً تعجب میکنند. برای دسته نخست، متعجب کردن دیگران خوشایند است، اما اندازه دارد. از دیدن هر چیز عجیبی یک بار متعجب میشویم. یا هر بار به شرط آنکه به قدرت اتفاق بیفتد. اما اگر اندازه نگه نداریم و بخواهیم هر روز، همه را متعجب کنیم، کمکم خودمان با جامعهای شگفتزده، متحیر و متعجبی روبهرو میشویم. جامعهای که مردمش یکسره ابروهاشان بالاست. موهاشان سیخ شده و در حال تعجب کردن اند که تعجب نوعی گفت وگوی انسانی است. برخی مایلاند هر روز تعجب دیگرها را به حرف بیاورند و میتوانند؛ زیرا تعجب هم اندازه دارد.
شما چه نظری دارید؟